بارین ئازاد سوڵتان
قۆناغی چوارەم
بەشی یاسا
زانکۆی نێودەوڵەتیی تیشک – هەولێر
دەستوور پێناسە دەکرێت بەوەى کە بریتییە لە کۆمەڵه رێسایەکی یاسايی لە وڵاتدا کە رێکخستنی دەسەڵاتەکان دەکات و شێوەى دەوڵەت دیاری دەکات “کۆماریی یان پاشایەتی، و سيستەمى حكومرِانى تێدا پەرلەمانییە، سەرۆكاتییە یان سیستەمێکی تێکەلاوە” و ھەر سێ دەسەڵاتەکانی یاسادانان، جێبەجێکردن و دەسەڵاتی دادوەری لە یەكتر جیادەكاتەوە، و پەيوەندیى نێوانيان رێكدەخات بۆ بەرێوەبردنی كاروبارەكانی دەسەڵاتەكان بە باشترین شێوە.
هەرێمی کوردستان وەک ديفاكتۆیهك پێش دامەزراندنى عێراقى فيدراڵ و بە ئێستاشەوە وەك ھاوبەشێک کاردەکات بۆبەدەستهێنانی مافە دەستووریەکانی. عێراق چهندین كێشهی ناوخۆیی ههیه، لەوانە جێبەجێنەكردنی هەندێك لە ماددە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان، كە بوونەتە هۆكاری ناكۆكی سیاسی لە نێوان هەردوو لادا.
لێرەدا باس لە چەند ماددەیەكی دەستووری 2005ی عێراقی فیدراڵ دەكەین:
لە دەستووری کۆماری عێراق دا لە ماددە یەكی دەستوورەكەدا سيستەمى فیدراڵی چەسپێنراوە و تێایدا هاتووە: “کۆماری عێراق دهوڵهتێكی فیدراڵی یەکگرتووی سەربەخۆی خاوەن سەروەرییە، سیستەمی حوکمرانی تێیدا کۆماری نوێنەراییەتی (پەرلەمانی) دیموکراسییە و ئەم دەستوورە یەک پارچەیی عێراق دەپارێزێت”.
هەروەها لە چهند ماددەیەكیشدا مافەکانی هەرێمی کوردستان باسكراون ههروهك لە ماددە (116)دا يەکە فيدراڵیيەكان دياریكراون کە “عێراقی فیدراڵ پێکدێت لە پایتەخت و ھەرێمەکان و پارێزگا لامەرکەزییەکان (ئیدارە ناوخۆییەکان)” بەڵام لە عێراقدا تا ئێستا تەنھا یەک ھەرێم ھەیە و دەستوور دانى ناوە بەم هەرێمە وەك لە بڕگەی یەكەمی ماددە (117)دا هاتووە: “ئەو دەستوورە لە بەرواری پیادەکردنییەوە دان بە ھەرێمی کوردستان و ئەو دەسەڵاتەی ئێستایدا دهنێت وەک ھەرێمێكى فیدراڵی”. ههروهها لە ماددەی (141)دا باس لەو یاسایانە دەکات كه لە کوردستاندا پەیڕەو دەکرێن ” کارکردن بەو یاسایانەی کە لە ھەرێمی کوردستاندا لە ساڵی 1992ەوە دەرکراوە بەردەوام دەبێت، بە ھەمان شێوە ئەو بڕیارانەش کارپێکراون کە لە حکومەتی ھەرێمی کوردستان دەركراون، لەوانەش بڕیارەکانی دادگا و گرێبەستەکان، و ئەگەر ھەموارنەکراوبن یان ھەڵنەوەشابنەوە بەپێی بریارەکانی ھەرێمی کوردستان لەلایەنی پەیوەندیدارەوە، بە مەرجێک پێچەوانەی دەستوور نەبێت”
لە دەستووری 2005 دەسەڵاتەكان لە نێوان ئاستە جياوازەكانى حكومرانى لە عێراق بە شێوەى ئاسۆيی و ستوونى دابەشكراون، ئەمەش وەک خەسڵەتێكى سيستەمى فيدراڵى، بەجۆرێك كە لە ماددە (110)دا تايبەتمەندیيەكانى حكومەتى فيدراڵى ديارى كراون، و لە ماددە (114)شدا دەسەڵاتە هاوبەشەكان لە نێوان دەسەڵاتە فيدراڵيیەكان و دەسەڵاتى هەرێمەكاندا بەم جۆرەیە:
دهسهڵاته هاوبهشهكان:
یەکەم/ بەرێوەبردن و رێکخستنی گومرگ بە ھەماھەنگی دەبێت
دووەم/ رێکخستن و دابەشکردنی سەرچاوە سەرەکییەکانی وزەی کارەبا
سێیەم/ دانانی میکانیزم بۆ پاراستنی ژینگە لە پیسبوون
چوارەم/ دانانی میکانیزمێک بۆ بووژاندنەوە
پێنجەم/ دانانی میکانیزمێک بۆ تەندروستی گشتی بە ھاوکاری لەگەڵ هەرێمەکان، ئەو پارێزگایانەی ناکەونە سنووری هیچ هەرێمێکەوە
شەشەم/ رەنگڕێژی و هاوتاکردنی سیاسەتی پەروەردە و فێرکردن
حەوتەم/ رەنگڕێژیکردنی سیاسەتی ئاوی ناوخۆ و رێکخستنی بە شێوەیەکی دادپەروەرانە.
لە ماددەی (115)دا هاتووە “ھەرشتێک لە سنوری دەسەڵاتە تایبەتەکانی حکومەتی فیدراڵدا ئاماژەی پێنەکرابێت، ئەوا دەكەوێتە دەسەڵاتی ھەرێمەکانەوە”. سەبارەت بە نەوت و غازیش لە ماددەی (112)ی دەستووردا ئاماژە بەوە دەکات کە حکومەتی فیدراڵی نەوت و گاز لەگەڵ ھەرێم و پارێزگا بەرھەمھێنراوەکانی ئیدارە دەدات، بەڵام بەمەرجێک داھاتەکانیان بەشێوەیەکی دادپەروەری و بە گوێرەی دابەشبوونی دانیشتوان لەسەرجەم پارچەکانی وڵاتدا دابەش بکرێن، لەگەڵ دیاریکردنی پشک بۆ ماوەیهک بۆ ئەو ھەرێمە و زیان لێکەوتووانەی رژێمی پێشوو كە بێ بەشی کردبوون.
دەستووری عێراق و سەروەرى ناوخۆی ھەرێمی كوردستان
لە ماددە (120)ى دەستووردا هاتووه كه هەر ھەرێمێک دەتوانێت دەستوورى تایبەت بەخۆی ھەبێت و ھەیکەلییەتی دەسەڵاتەکانی تێدا دیاری بکات، بەڵام بە مەرجێک نابێت دژی دەستووری عێراقی بێت.
و لە بڕگەی یەكەمی ماددە (121)دا دەڵێت: هەرێمەكان مافی پیادەكردنی هەر سێ دەسەڵاتی (یاسادانان و جێبەجێکردن و دادوهری)یان هەیە، جگە لەو دەسەلاتانەی کە تایبەت (حصر)ن بە حکومەتی فیدراڵهوه.
و لەبرگەی دووەمی ماددەی (121)دا ئاماژە بەوە دەکات کە ھەرێم مافی ھەموارکردنی یاسای فیدراڵی ھەیە، لە كاتێكدا ئەگەر یاساكە لەگەڵ یاساكانی هەرێم یەك نەگرێتەوە، بە مەرجێك ئەو یاسایەی هەمواری دەكەنەوە نەچێتە چوارچێوەی یاسا (حصر) كراوەكانی حكومەتی فیدڕاڵەوە.
و لە برگەی پینجەمی ماددە (121)دا هاتووە کە حکومەتی ھەرێم بۆی ھەیە هێزهكانی ئاسایش و پۆلیس و پاسەوانی دابمهززرێنێت بۆ پاراستنی ئاسایشی ناوخۆی ھەرێم.
بهڵام لە جێبەجێ نەكردنى دەستوور، كێشەى زۆری سياسی و ياسايى لە نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و فیدڕاڵدا دروست بوو، بە تايبەت لەسەر داهات و پێناسەكردنى، كە كام داهات بە داهاتى فيدراڵ و كامیان بە داهاتی هەرێمی كوردستان هەژمار دەكرێت؟ كە دەبوايە بە پێی دەستوور ياسايەك دەربچێت وەك ئەوەى لە ماددەی (106)دا هاتووە كە بە یاسا دەستەیەکی گشتی بۆ چاودێریکردن و تەرخانکردنی داھاتی فیدراڵی دادەمەزرێنرێت، ئەم دەستەیە پێکدێت لە پسپۆرانی حکومەتی فیدراڵ و ھەرێمەکان و نوێنەرانەکانیان، و بەم بەرپرسیارێتیانەوە:
یەکەم/ دڵنیابوون لە دابەشکردنی دادپەروهرانە و یارمەتی قەرزە نێودەوڵەتییەکان بە گوێرەی پشکی ھەریەکە لە ھەرێمەکان و ئەو پارێزگایانەی ناکەونە سنووری ھیچ ھەرێمێکەوە.
دووەم / دڵنیابوون لە بەکاربردن و دابەشکردنی داھاتی دارایی فیدراڵی بەشێوهیهكی گونجاو.
سێیەم/ دڵنیابوون لە ھەبوونی شەفافیەت و دادپەروەری لەتەرخانکردنی پارە بۆ حکومەتە ھەرێمییەکان و ئەو پارێزگایانەی کە ناکەونە سنووری ھەرێمەکانەوە بە پێی رێژهی بریار لەسەردراوە. هەروەها چارهسهركرنهكردنی کێشەی ناوچە جێ ناكۆكهكان کە بە مافی رەوای گەلی کوردستان هەژمار دەکرێت و لە گەڕانەوەی ناوچەکانی خۆیان هەروهک لە دەستووردا هاتووە کە دەبوایە بەپێی بەندەکانی دەستوور رێکارەکان پەیڕەو بکرێت، بەم جۆرە دهسهڵات درابوایە حکومەتی عێراق لە دەستووردا.
ماددەی 140
بەرپرسیارییەتی دامەزراندنی دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە حکومەتی ئینتقالی و پەسەندکردنی لە ماددەی(58)ی یاسای ئیدارەی دەوڵەتی عێراق بۆ ماوەی ئینتقالی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی هەڵبژێردراو، بەپێی ئەم دەستوورە، دەبێت بە تەواوی ئیرادەی هاوڵاتیانی خۆی لە کەرکوک و خاکەکەی جێبەجێ بکات (ناوچە جێ ناکۆکەکانی تر).
جێبهجێنەكردنى دەستوور و پێشێلكردنى دەبێتە هۆكارێك كە پەنا بۆ دادگاى فيدراڵى ببرێت بۆ چارەسەركردنى كێشەكان، لە دەستووری عێراقيشدا ئاماژە بەوە دەکات کە دادگای باڵای فیدراڵی تایبەتە به یەکلاکردنەوە کێشەکان و ناکۆکییەكانی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی ھەرێم، بەجۆرێك كە لە ماددەی ٩٣ برگەی چوارەمدا هاتووە “دادگای فیدراڵی تایبەتە بە یەکلاییکردنەوەی ئەو ناکۆکیانەی کە لە نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمەکان و پارێزگاکان و شارەوانییەکان و ئیدارە ناوخۆییەکان ڕوودەدەن”. ههر لە ماددەی ٩٣ (برگەی پێنجەم)دا هاتووە “دادگای فیدراڵی تایبەتە بە یەکلایی کردنەوەی ئەو ناکۆکیانەی کە لە نێوان حکومەتی هەرێمەکان یان پارێزگاکان ڕوودەدەن”.
لە برگەی هەشتەمی ههمان مادده دا هاتووە:
ا- چارەسەرکردنی ناکۆکی دەسەڵاتی دادوەری لە نێوان دەسەڵاتی دادوەری فیدراڵی و دەستەی دادوەری هەرێم و پارێزگاکان کە بە هەرێمێک ڕێکنەخراون.
ب- چارەسەرکردنی ناکۆکی دەسەڵاتی دادوەری لە نێوان دەستەی دادوەری هەرێمەکان یان پارێزگارەکان کە لە هەرێمێکدا ڕێکخراو نین.
گرنگ و پێویسته دادگای باڵا له سیستهمه فیدراڵییهكان بێ لایهن بێ و جێگهی متمانهی ههموو پێكهاته و لایهنهكان بێت، بهجۆرێك ترسیان نهبێت له بڕیارهكانی دادگای باڵا. سەبارەت بە هەڵوێستی دادگای فیدڕاڵ بەرامبەر بە هەرێمی كوردستان، ئەوا گەرەنتى بۆ رێگریكردن لە هەموارى دەستوور و كەمكردنەوەى دەسەڵاتەكانى هەرێم، لەناو ماددەی (126)دا باسكراوه بهم شێوهیەیە ”نابێت هیچ هەموارکردنێک بۆ ماددەکانی دەستوور بکرێت کە دەسەڵاتی ئەو هەرێمانە کەم بکاتەوە، تەنها بە ڕەزامەندی دەسەڵاتی یاسادانان لەو هەرێمەی کە باسی لێوە دەکرێت، و پەسەندکردنی زۆرینەی دانیشتووانەکەی لە راپرسییەكی گشتیدا”، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم دەقانەش مەترسی و نیگەرانییەكانی هەرێمی كوردستانی كەم نەكردۆتەوە.
لە كوتايیدا دەتوانين بڵێین تاكە دەستكەوت بۆ كورد لە عێراقى فيدراڵدا، بوونى ئەم دەستوورەيە كە لايەنى كەم مافەكانى خەڵكى كوردستان تێيدا زامن كراوە، بەڵام بەداخەوە پێشێڵكارى زۆر دەكرێت و دەستوور وەلا خراوە و بە سياسەتێكى دوژمنكارانە مامهڵه لەگەڵ گەلى كوردستان دەكرێت، بۆيە ههرێمی كوردستان پێویسته نێوماڵى خۆى رێك بخات و بە يەكگرتوويى و یهكریزی و یهك ستراتیژ و ئامانج و بهرنامه داواى مافەكانى خۆى بكات، چونکە ماف نابەخشرێت، بەڵكو بهدهست دههێنرێت.
سەرچاوەکان :
تێوری گشتی یاسای دەستووری و سیستەمی دەستووری لە عێراق/ د.أحسان حمید المفرچی
سیستەمە سیاسیەکان /د.حمید خالد
دهستووری كۆماری عێراق، 2005