محمد سعید صالح
قۆناغی پێنجەم
بەشی پزیشکی ددان
زانکۆی نێودەوڵەتیی تیشک – هەولێر
هەندێک جار زەردەخەنەمان بە شتێکی ئاسایی دەزانین؛ دەربڕینێکی سادەی دەموچاو. بەڵام لە ڕاستیدا، زەردەخەنە یەکێکە لە بەهێزترین زمانە بێ وشەکانی مرۆڤ و بەهێزترین فۆرمەکانی پەیوەندی مرۆڤە… بیر لە دوایین جار بکەرەوە کە کەسێکی نامۆ زەردەخەنەی بۆ کردیت. ڕەنگە کاشێرێک، هاوپۆلێک، یان کەسێک بووبێت کە بەلای تۆدا تێپەڕیبوو. تەنانەت بەبێ ئەوەی یەک وشەش بڵێت، ئەو زەردەخەنەیە رەنگە وایکردبێت کە کارلێکێکی گەرم و ئاسوودەییەکی زیاتری دروستکردبێت لەلایەن تۆ. سەرنجڕاکێشە کە چۆن کردارێکی وا بچووک دەتوانێت هەستێکی دەستبەجێی و پەیوەندی دروست بکات.
دەروونناسەکان لە مێژە لێکۆڵینەوەیان لە کاریگەرییەکانی زەردەخەنە کردووە و دۆزینەوەکانیان جێگەی سەرنجە. زەردەخەنەیەکی ڕاستەقینە نەک هەر ڕەنگدانەوەی دڵخۆشییە بەڵکو دەتوانێت هاندەریش بێت. کاتێک زەردەخەنە دەکەین، مێشک ماددە کیمیاییەکان وەک ئێندۆرفین و سێرۆتۆنین دەردەدات(١)، کە هەستی ئارامی و دڵخۆشی زیاتر دروست دەکەن، ئەمەش یارمەتیمان دەدات هەست بە ئارامی و گەشبینی زیاتر بکەین. ئەوەی جێگای سەرنجە ئەم کاریگەرییە تەنها بەو کەسە سنووردار نییە کە زەردەخەنە دەکات. زۆرجار بینینی کەسێک کە زەردەخەنە دەکات، هانمان دەدات بۆ ئەوەی زەردەخەنە بکەینەوە، ئەمەش کاردانەوەی زنجیرەیی هەستی ئەرێنی دروست دەکات، بەڵام کاریگەریی زەردەخەنە زۆر لە دڵخۆشی زیاترە، شێوازی هەستکردنمان بە خەڵک لە قاڵب دەدات، ئەو کەسانەی کە زەردەخەنە دەکەن زۆرجار وەک کەسێکی نزیکتر و متمانەپێکراوتر و متمانە بەخۆبوونتر سەیر دەکرێن. جا لە کاتی چاوپێکەوتنی کاردا بێت، چ لە کاتی پێشکەشکردندا، یان تەنها بۆ یەکەمجار کەسێکت ناسیبێت، زەردەخەنەیەکی دڵسۆزانە دەتوانێت یەکەم کاریگەرییەکی لەبیرنەکراو جێبهێڵێت.
لە هەمان کاتدا هەموو کەسێک هەست بە ئاسوودەیی ناکات لە زەردەخەنەکردندا. زۆر کەس زەردەخەنەکانیان دەشارنەوە، چونکە خۆیان ئاگادارن لە ددانەکانیان، نیگەرانن لە گۆڕینی ڕەنگ، هەڵە ڕێکخستن، یان ناتەواوییەکانی تر. ئەم نەبوونی متمانەیە دەتوانێت کاریگەری لەسەر کارلێکە کۆمەڵایەتییەکان هەبێت، ئەمەش وا دەکات خەڵک کەمتر بە ئاشکرا پێبکەنن و بە متمانەوە قسە بکەن، یان لەگەڵ کەسانی دیکەدا پەیوەندی بکەن.
لە ماوەی خوێندنم لە بواری پزیشکی دداندا، بۆم دەرکەوتووە… کە پزیشکی ددان زۆر زیاترە لە چارەسەرکردنی ددان. لە پشت هەموو چارەسەرییەکی ددان، مرۆڤێک هەیە کە هەست، نیگەرانی و هیوای خۆی هەڵگرتووە. گەڕاندنەوەی زەردەخەنەی کەسێک زۆرجار بە واتای گەڕاندنەوەی متمانەیە. نەخۆشێک کە بە دوورکەوتنەوە لە چاو بەرکەوتن دەچێتە ناو کلینیکێکەوە، ڕەنگە بەبێ دوودڵی بە زەردەخەنەوە بڕوات. ئەو گۆڕانکارییە تەنیا جەستەیی نییە- دەروونییە.
بێگومان زەردەخەنەیەکی جوان بە کامڵبوون پێناسە ناکرێت، کۆمەڵگای مۆدێرن بە تایبەتی لە ڕێگەی سۆشیال میدیاوە، زۆرجار ستانداردە ناڕاستەقینەکانی ڕواڵەت پێشان ئەدەن. بەردەوام وێنەی زەردەخەنەی بێ کەموکوڕی، ددانی سپی و ڕیزبەندییەکی تەواو پێشاندەدرێت، ئەمەش وا لە زۆر کەس دەکات باوەڕیان بەوە هەبێت کە تەنها زەردەخەنەیەکی “تەواو” شایەنی پیشاندانە. ڕاستییەکان زۆر جیاوازن، لەبیرنەکراوترین زەردەخەنەکان بەزۆری زەردەخەنە ڕاستەقینەکانن، ئەوان میهرەبانی، سوپاسگوزاری، وروژاندن، یان خۆشەویستی دەردەبڕن- نەک کامڵبوون.
هەروەها زەردەخەنە هێزی بەهێزکردنی کۆمەڵگاکانی هەیە(٢). لە کاتە سەختەکاندا مرۆڤەکان بە شێوەیەکی سروشتی بەدوای هیوا و دڵنیاکردنەوەدا دەگەڕێن. زەردەخەنەیەکی سادە دەتوانێت گرژییەکان کەم بکاتەوە و هاندەری گفتوگۆکردن بێت و کەسانی دیکەش بیربخاتەوە کە ئەوان تەنیا نین. زمانێکی گشتگیرە کە لە سەرانسەری کولتوور و تەمەن و پاشخانەکاندا تێدەگات. ڕەنگە هەر ئەمەش هۆکارێک بێت کە زەردەخەنە لە هەموو قۆناغێکی مێژووی مرۆڤایەتیدا ڕزگاری بووە. پێویستیان بە وەرگێڕان و تەکنەلۆژیا و بەهرەیەکی تایبەت نییە. تەنها مرۆڤایەتی هاوبەشمان بیردەخەنەوە.
لە ژیانی سەرقاڵیماندا زۆرجار بەدوای دەستکەوتەکان و نمرەکان و پیشە و سەرکەوتنەکاندا دەگەڕێین لەکاتێکدا چاوپۆشی لە بچووکترین ئاماژەکان دەکەین کە ژیان مانادار دەکەن. زەردەخەنەکردن بۆ هاوڕێیەک، سوپاسکردنی مامۆستایەک بە گەرمییەکی ڕاستەقینە، یان پێشوازیکردن لە کەسێکی نامۆ بە میهرەبانی ڕەنگە بێ بایەخ بێت، بەڵام ئەم ساتانە کوالیتی پەیوەندییەکانمان و کۆمەڵگاکانمان لە قاڵب دەدەن.
لەکۆتایی دا ڕەنگە زەردەخەنە تەنها چەند چرکەیەک بخایەنێت، بەڵام کاریگەرییەکەی دەتوانێت بۆ ساڵانێک لە یادەوەری کەسێکدا بمێنێتەوە. لە جیهانێکدا کە خەڵک زۆرجار پەلەیانە و ماندوون، زەردەخەنەیەکی ڕاستەقینە ڕەنگە باشترین دیارییەک بێت کە دەتوانین بە یەکتری ببەخشین.
سەرچاوە؛
(١) https://frankcraymerdds.com/smile-it-releases-endorphins-and-boosts-your-health/