شەیما موئەیەد تەحسین
قۆناغی سێیەم
بەشی یاسا
زانکۆی نێودەوڵەتی تیشک - هەولێر
وەك ئاشكرایە ئەركی سەرەكی یاسادانەری تاوانكاری لەهەر وڵاتێكدا لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كەوا هەر رەفتارێك کەوا زیان بە ماف و ئازادی و بەرژەوەندیی تاك یاخود كۆمەڵگا بەگشتی بگەیەنێت بە تاوان هەژماری بكات، و لەبەرامبەردا سزایهكی گونجاویشی بۆ دیاری بكات.
شایانی باسە، لەماوەی ڕابردوودا و بەتایبەتیش لەدوای دەركەوتن و گەشەسەندنی هێڵی ئینتەرنێت و ئامێرەكانی پەیوەندیكردن لە عێڕاق و بەدیاریكراویش لەهەرێمی كوردستان، كۆمەڵێك رەفتاری دژ بە بنەما پیرۆزەكان و داب و نەریتی كۆمەڵگای كوردی هاتنە ئارا.
لەنێو دیاریترین ئەو رەفتارانەش كە زیاتر مەبەستمانە لەم نووسینەدا تیشكی بخەینە سەر، بریتییە لە بڵاوكراوە ئابڕووبەرەكان و كردارەكانی دژ به ئادابی گشتی، ئەویش لەسه ر پێكە كۆمەڵایەتییەكانی هاوشێوەی (Facebook , Instagram , TikTok ,Twitter , Snapchat , …etc.) جا چ بهشێوازی بڵاوكردنەوەی وێنەی كەسی نەشیاو (ڕووت یا نیمچە ڕووت) یاخود تۆماری ڤیدیۆیی دوور لەبەهای ئەخلاقی، و یاخود ئەنجامدان و قسەكردن و دەربڕینی چەندەها بابەتی نەشیاو بەشێوازی كردنەوەی لایڤ، تەنانەت جۆرێك لە رێكلام كردنیش هەیە بۆ كاری بەد رەوشتی و نەشیاو.
بەداخەوە ئێستا ئەم بابەتە بووە بە دیاردەیەك كەوا كۆمەڵگای كوردی بەدەستییەوە دەناڵێنێت و مەترسی لەسەر پێگەی خێزان و پەروەردەی منداڵ و دواجار تێكچوونی شیرازەی كۆمەڵگا درووست كردووە. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە، چۆن بتوانین ڕووبەڕووی ئەم دیاردەیە ببینەوە؟ چۆن خۆمان و خانەوادە و نەوەی داهاتوومان بپارێزین؟ ئاخۆ هەڵوێستی یاسادانەری تاوانكاری (عێڕاقی و كوردستان) لەم بارەیەوە چییە؟
بەگەڕانەوەمان بۆ یاسای سزادانی عێڕاقی ژمارە (111)ی ساڵی 1969ی بەركار دەبینین كەوا نزیكەی نیو سەدە بەر لەئێستا دركی بەم مەترسییە كردووە، و ئەو رەفتارانەی لەسەرەوە ئاماژەمان پێدان، بە تاوان هەژماری كردوون.
ئەویش لەدەقی ماددەی (403) كە تێیدا هاتووە سزا ئەدرێت بەندكردن بۆ ماوەیەک لە دوو سال زیاتر نەبێت و پێبژاردن لە دووسەد دینار زیاتر نەبێت، یان بە یەکێک لەم دوو سزایە بۆ ھەر کەسێک کتێب یان چاپکراو یان نوسراوەکانی تر یان تابلۆ یان وێنە یان فلیم یان ھێمایەک یان جگە لەوانە لەشتەکان ئەگەر ھاتو ئابڕوو یان ئاکاری گشتی لاسەنگ دەکات، یان كێشە دروست بکات، یان ھاوردەیان بکات، یان دەربچوێنێت یان دەستداری بکات یان بەدەستی بھێنێت یان بگوازێتەوە بە مەبەستی بەکارھێنان یان دابەشکردن.
سزا ئەدرێت بەھەمان سزا ھەر کەسێک شتێکی لەو بارەیەوە لەوانە ڕاگەیاندبێت یان نمایشی بکات بۆ جەماوەر یان بیفرۆشێ یان بەکرێی دابێت، یان نمایشی کردبێت بۆ فرۆشتن، یان بۆ بەکرێدان ھەرچەندە بە ئاشکرا نەبێت و ھەر کەسێک دابەشی کردبێت یان رادەستی کردبێت بۆ دابەش کردن بە ھەر ئامرازێک بێت.
” باروودۆخەكە بە توند (مشدد) دادەنرێت ئەگەر تاوانەکە ئەنجام بدرێت بەمەبەستی خراپ کردنی ئاکار“
و هەروەها لەدەقی ماددەی (404) ئاماژە بەوە دەكات كەوا “سزا دەدرێت بە بەندكردن بو ماوەیەک زیاتر نەبێت لە ساڵێک یان پێبژاردن لە سەد دینار زیاتر نەبێت هەر کەسێک بە ئاشکرا بە گورانی وتن یان بە قسەی ناشرین یان لاسەنگ کاری ئابڕووبردن لە شوێنی گشتی بە خودی خۆی یان لە رێگای ئامێری خۆکار ئەنجام بدات”
لەمیانەی خوێندنەوەی ئەم دوو دەقەی سەرەوە بە ڕوونی ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كەوا سەرجەم ئەو كەسانەی ئەم جۆرە رەفتارانە ئەنجام دەدەن، كارەكەیان دەكەوێتە چوارچێوەی تاوان و دواجار پێویستە رێكاری یاسایی لەبەرامبەریان بگیرێتەبەر، و ئەوەی كە زۆر گرینگه ئەوەیە ئەم جۆرە تاوانە مافی گشتی تێدایە، واتا داواكاری گشتی و هەر كەسێكی تر كە زانینی هەبێت بەم تاوانە دەتوانێت سكاڵای یاسایی تۆماربكات.
و سەبارەت بە هەڵوێستی یاسادانەری تاوانكاری لەهەرێمی كوردستان لە ساڵی 2008 یاسایەك لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە دەركرا بە ژمارە (6) لەژێر ناونیشانی (یاسای قەدەغەکردنی خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندیكردن لەهەرێمی كوردستان).
لە دەقی ماددەی (2) ئەم یاسایەدا سەرجەم ئەو رەفتارە تاوانكاریانەی كە لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا جارێكی تر جەختیان لەسەر كراوەتەوە، بەڵام بە سزایەكی جیاوازتر، كە ئەویش بریتییە لە سزای “حەپس كەمتر نەبێت لە شەش مانگ و زیاتر نەبێت لە پێنج ساڵ، و بەپێبژاردنێك كەوا كەمتر نەبێت لە یەك ملیۆن و زیاتر نەبێت لە پێنج ملیۆن”.
كەواتە ئەگەر كەسێك یەكێك لەو كردارە تاوانكاریانەی سەرەوە ئەنجام بدات، ئەوا لەیەك كاتدا رەفتارەكەی ملكەچ دەبێت بۆ یاسای سزادانی عێڕاقی ژمارە (111)ی ساڵی 1969ی بەركار و یاسای قەدەغەكردنی خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندی لەهەرێمی كوردستان، و بەگەڕانەوە بۆ ڕێسای (دەقی تایبەت زاڵ دەبێت بەسەر دەقیی گشتی) ئەوا لێرەدا تۆمەتبار ملكەچ دەبێت بۆ یاسای دووەم و بەگوێرەی ئەم یاسایە دادگایی دەكرێت و سزای خۆی وەردەگرێت.
لەكۆتاییدا وەها دەبینین كە بوونی یاسا و بەتاوان هەژماركردن و دانانی سزای قورس، ناتوانێت بەتەنها رووبەڕووی ئەم دیاردەیە ببێتەوە و رێگری لەزیادبوونی ڕێژەکەی بكات، ئەگەر لەپاڵ ئەوەدا فاكتەری تر نەبن هاوشێوەی بڵاوكردنەوەی هۆشیاری یاسایی و خستنەكاری هۆڵەكانی خوێندن و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی.